لمس نبض شریان‌های پا؛ محل نبض، روش بررسی و اهمیت آن | آقای پا
لمس نبض شریان‌های پا چگونه انجام می‌شود؟ با محل نبض شریان دورسالیس پدیس و تیبیال خلفی، روش صحیح لمس و اهمیت آن در ارزیابی گردش خون پا آشنا شوید.
بررسی کامل مبحث
لمس نبض شریان‌های پا؛ محل نبض، روش بررسی و اهمیت آن
لمس نبض شریان‌های پا یکی از روش‌های ساده معاینه فیزیکی برای بررسی وضعیت گردش خون اندام تحتانی است. با لمس نبض در نقاط مشخصی از پا و مچ می‌توان اطلاعاتی درباره جریان خون شریانی به دست آورد.
مهم‌ترین نبض‌هایی که در معاینه پا بررسی می‌شوند، نبض شریان دورسالیس پدیس (Dorsalis Pedis) در روی پا و نبض شریان تیبیال خلفی (Posterior Tibial) در پشت قسمت داخلی مچ هستند.
البته وجود یا عدم وجود نبض به‌تنهایی نمی‌تواند وضعیت کامل عروق پا را مشخص کند و در صورت وجود علائم مشکوک، ممکن است آزمایش‌های عروقی دقیق‌تری لازم باشد.
نبض شریانی چیست؟
قلب با هر انقباض، خون را با فشار وارد شریان‌ها می‌کند. این تغییر فشار در دیواره شریان‌ها به شکل یک موج حرکت می‌کند که می‌توان آن را در بعضی شریان‌های سطحی با انگشت لمس کرد.
این موج همان نبض شریانی (Arterial Pulse) است.
شدت و قابل لمس بودن نبض می‌تواند تحت تأثیر عواملی مانند فشار خون، وضعیت عروق، دمای بدن، ضخامت بافت نرم و محل قرارگیری شریان قرار بگیرد.
مهم‌ترین نبض‌های پا کدام‌اند؟
در معاینه عروقی اندام تحتانی، چند نقطه اهمیت بیشتری دارند:
- شریان فمورال (Femoral Artery)
- شریان پوپلیتئال (Popliteal Artery)
- شریان تیبیال خلفی (Posterior Tibial Artery)
- شریان دورسالیس پدیس (Dorsalis Pedis Artery)
دو مورد آخر در ناحیه پا و مچ، کاربرد زیادی در معاینه دارند.
۱. نبض شریان دورسالیس پدیس
Dorsalis Pedis در قسمت پشتی یا روی پا قرار دارد.
این شریان ادامه شریان تیبیال قدامی است و به سمت جلوی پا حرکت می‌کند.
محل لمس نبض دورسالیس پدیس
برای پیدا کردن این نبض:
1. فرد را در وضعیت راحت قرار دهید.
2. پا را در حالت استراحت قرار دهید.
3. با نوک انگشت اشاره و میانی، قسمت روی پا را لمس کنید.
4. مسیر بین تاندون‌های ناحیه شست و قسمت داخلی روی پا را بررسی کنید.
5. فشار انگشتان باید ملایم باشد.
محل دقیق نبض ممکن است بین افراد کمی متفاوت باشد؛ بنابراین اگر در یک نقطه پیدا نشد، باید اطراف مسیر آن را با فشار ملایم بررسی کرد.
نکته مهم
برای لمس نبض، استفاده از انگشت شست دست خود فرد معاینه‌کننده مناسب نیست؛ زیرا شست خودش نبض دارد و ممکن است با نبض بیمار اشتباه شود.
۲. نبض شریان تیبیال خلفی
شریان Posterior Tibial در قسمت داخلی مچ پا قرار دارد.
محل لمس نبض تیبیال خلفی
این نبض معمولاً در فضایی بین:
- قوزک داخلی پا (Medial Malleolus)
- تاندون آشیل
و کمی پشت و پایین قوزک داخلی قابل بررسی است.
برای لمس، انگشت اشاره و میانی را به‌آرامی در این ناحیه قرار دهید و فشار ملایم وارد کنید.
آناتومی عروق در بعضی افراد متفاوت است؛ بنابراین محل دقیق نبض می‌تواند کمی جابه‌جا باشد.
نبض پا را با چند انگشت لمس کنیم؟
معمولاً استفاده از دو انگشت، یعنی انگشت اشاره و میانی، کنترل بهتری برای پیدا کردن نبض ایجاد می‌کند.
فشار نباید بیش از حد باشد؛ زیرا فشار زیاد می‌تواند خود شریان را فشرده کند و باعث شود نبض ضعیف‌تر احساس شود یا حتی موقتاً از بین برود.
چگونه نبض پا را بررسی کنیم؟
برای ارزیابی ساده نبض:
مرحله اول: وضعیت مناسب
فرد بهتر است در وضعیت راحت قرار داشته باشد و پا تا حد امکان در حالت استراحت باشد.
مرحله دوم: پیدا کردن شریان
با فشار ملایم انگشتان، محل تقریبی شریان را پیدا کنید.
مرحله سوم: بررسی ریتم
به منظم یا نامنظم بودن ضربان توجه کنید.
مرحله چهارم: مقایسه دو پا
یکی از مهم‌ترین نکات معاینه این است که نبض هر دو پا با یکدیگر مقایسه شوند.
تفاوت واضح بین دو سمت می‌تواند اهمیت بالینی داشته باشد.
مرحله پنجم: توجه به سایر علائم
نبض باید در کنار علائم دیگری مانند:
- رنگ پوست
- دمای پا
- پرشدگی مویرگی
- وجود درد
- زخم
- تورم
- بی‌حسی
ارزیابی شود.
نبض ضعیف پا چه معنایی دارد؟
ضعیف بودن نبض می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد و به‌تنهایی به معنای انسداد شریان نیست.
برخی عوامل مؤثر عبارت‌اند از:
- کاهش جریان خون شریانی
- بیماری شریان‌های محیطی
- فشار خون پایین
- سرد بودن اندام
- تفاوت طبیعی آناتومیکی
- محل نامناسب قرارگیری انگشت
- فشار بیش از حد هنگام معاینه
به همین دلیل، اگر نبض به‌سختی لمس شد، نباید تنها بر اساس این یافته تشخیص بیماری عروقی داد.
نبودن نبض پا چه معنایی دارد؟
عدم لمس نبض می‌تواند اهمیت بیشتری داشته باشد، به‌خصوص اگر در یک پا وجود داشته باشد و در پای دیگر به‌طور واضح قابل لمس باشد.
اما قبل از نتیجه‌گیری باید تکنیک معاینه، محل شریان و تفاوت‌های آناتومیکی در نظر گرفته شود.
در صورت وجود علائم کاهش خونرسانی، پزشک ممکن است آزمایش‌هایی مانند شاخص مچ پا ـ بازو (ABI)، داپلر عروقی یا سایر بررسی‌های تصویربرداری را درخواست کند.
شاخص ABI چیست؟
Ankle-Brachial Index (ABI) یکی از روش‌های رایج برای ارزیابی بیماری شریان‌های محیطی است.
در این آزمایش فشار خون در ناحیه مچ پا با فشار خون بازو مقایسه می‌شود.
ABI می‌تواند اطلاعات بیشتری نسبت به لمس ساده نبض درباره وضعیت جریان خون شریانی ارائه کند.
تفسیر آن نیز باید با توجه به شرایط فرد و روش اندازه‌گیری انجام شود، زیرا در برخی افراد، مانند بعضی بیماران دیابتی، سختی دیواره عروق می‌تواند نتیجه را تحت تأثیر قرار دهد.
لمس نبض پا در افراد مبتلا به دیابت
بررسی پا در افراد مبتلا به دیابت اهمیت ویژه‌ای دارد.
دیابت می‌تواند با مشکلات عصبی و عروقی همراه باشد و در برخی افراد خطر ایجاد زخم پا را افزایش دهد.
با این حال، وجود نبض قابل لمس به معنای سالم بودن کامل پای فرد دیابتی نیست؛ زیرا نوروپاتی، فشارهای مکانیکی و سایر عوامل نیز می‌توانند در ایجاد زخم نقش داشته باشند.
به همین دلیل، معاینه پای فرد دیابتی باید جامع باشد.
ارتباط نبض پا با بیماری شریان محیطی
بیماری شریان محیطی (Peripheral Artery Disease یا PAD) زمانی رخ می‌دهد که جریان خون شریانی به اندام‌ها کاهش پیدا کند؛ یکی از علل مهم آن تنگی یا انسداد عروق است.
برخی علائم احتمالی PAD عبارت‌اند از:
- درد ساق یا پا هنگام راه رفتن که با استراحت بهتر می‌شود
- سردی پا
- تغییر رنگ پوست
- کاهش رشد مو در برخی نواحی
- زخم‌هایی که دیر بهبود پیدا می‌کنند
- ضعف یا کاهش نبض شریانی
البته نبودن هر یک از این علائم، بیماری شریان محیطی را به‌طور قطعی رد نمی‌کند.
نبض پا در چه شرایطی باید جدی گرفته شود؟
اگر پا به‌طور ناگهانی سرد، رنگ‌پریده یا کبود شود و همزمان درد شدید، بی‌حسی یا ضعف ایجاد شود، این وضعیت می‌تواند نشانه اختلال جدی در خونرسانی باشد و نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
همچنین زخمی که بهبود پیدا نمی‌کند، به‌خصوص در فرد مبتلا به دیابت، باید از نظر گردش خون و سایر عوامل بررسی شود.
تفاوت نبض شریانی و نبض وریدی
نبضی که با انگشت در نقاط مشخص پا لمس می‌شود، مربوط به شریان‌ها است.
وریدها مانند شریان‌ها نبض قابل لمس ناشی از ضربان قلب ندارند. عملکرد اصلی وریدها انتقال خون از اندام‌ها به سمت قلب است.
بنابراین در معاینه پا، نبض دورسالیس پدیس و تیبیال خلفی برای ارزیابی جریان خون شریانی بررسی می‌شوند.
آیا نبض قوی یعنی گردش خون پا کاملاً سالم است؟
خیر.
لمس نبض فقط یکی از بخش‌های معاینه عروقی است.
ممکن است فرد نبض قابل لمس داشته باشد اما همچنان مشکلاتی در رگ‌های کوچک، گردش خون موضعی یا سایر بخش‌های سیستم عروقی وجود داشته باشد.
به همین دلیل، پزشک علاوه بر نبض، علائم بالینی و در صورت نیاز نتایج آزمایش‌های عروقی را نیز بررسی می‌کند.
چند ضربان در دقیقه طبیعی است؟
تعداد نبض پا در واقع بازتاب ضربان قلب است و در یک فرد سالم معمولاً با ضربان قلب مطابقت دارد.
تعداد ضربان تحت تأثیر عواملی مانند:
- فعالیت بدنی
- استرس
- تب
- داروها
- وضعیت بدن
- سن
قرار می‌گیرد.
بنابراین صرفاً شمارش ضربان پا بدون توجه به شرایط فرد، معیار مناسبی برای تشخیص سلامت عروق نیست.
آیا خودمان می‌توانیم نبض پا را بررسی کنیم؟
بله، پیدا کردن محل نبض دورسالیس پدیس و تیبیال خلفی از نظر آموزشی امکان‌پذیر است.
اما اگر هدف، تشخیص بیماری عروقی باشد، لمس خانگی نبض نمی‌تواند جایگزین معاینه پزشکی و آزمایش‌های تخصصی شود.
به‌خصوص اگر فرد دارای دیابت، بیماری قلبی ـ عروقی، سابقه بیماری عروقی یا زخم پا باشد، ارزیابی حرفه‌ای اهمیت بیشتری دارد.
جمع‌بندی
مهم‌ترین نبض‌های قابل بررسی در ناحیه پا شامل نبض شریان دورسالیس پدیس روی پا و نبض شریان تیبیال خلفی در پشت قوزک داخلی هستند.
برای لمس نبض، باید از انگشت اشاره و میانی با فشار ملایم استفاده کرد و بهتر است نبض دو پا با یکدیگر مقایسه شود.
نبض ضعیف یا غیرقابل لمس همیشه به معنی انسداد عروقی نیست و می‌تواند تحت تأثیر تکنیک معاینه یا تفاوت‌های آناتومیکی قرار گیرد. در صورت شک به اختلال گردش خون، روش‌هایی مانند ABI و داپلر عروقی می‌توانند اطلاعات دقیق‌تری ارائه کنند.
سردی ناگهانی پا، تغییر رنگ واضح، درد شدید، بی‌حسی یا ضعف همراه با کاهش ناگهانی نبض، علائم هشدار محسوب می‌شوند و نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارند.
ویدیو های مرتبط